Steve Jobs Kimdir? Apple’ı Efsane Yapan Vizyonerin Hayatı

Steve Jobs, 24 Şubat 1955’te ABD’nin San Francisco kentinde doğan girişimci ve Apple’ın kurucu ortağıdır. Steve Wozniak ile 1976’da kurduğu Apple’da Apple II, Macintosh, iPod, iPhone ve iPad gibi ürünlerin gelişimini yönetti. 1985’te şirketten ayrıldığı yıllarda NeXT’yi kurdu ve Pixar’ı dünya çapında tanıtan animasyon stüdyosunun başına geçti; 1997’de Apple’a döndü ve şirketi iflas eşiğinden geri getirerek dünyanın en değerli şirketlerinden birine dönüştürdü. 5 Ekim 2011’de öldü.

Jobs’un kariyeri, kişisel bilgisayardan akıllı telefona uzanan dalgaların her birinde belirleyici ürünler çıkardı. Bu makalede çocukluğundan Apple’ın kuruluşuna, NeXT ve Pixar yıllarından son dönemine uzanan yol olgularla anlatılmaktadır.

Çocukluk ve Eğitim Yılları

Suriyeli öğrenci Abdulfattah Jandali ile Joanne Schieble’in evlilik dışı çocuğu olarak dünyaya gelen Jobs, Paul ve Clara Jobs tarafından evlat edinildi. Paul Jobs, makine ustalığı yapan bir babaydı; oğluna bir çitin nasıl kusursuz inşa edileceğini göstererek görünmeyen arka yüzlerin de düzgün olması gerektiğini öğrettiğini Jobs sonradan anlattı. Biyolojik kardeşi, yazar Mona Simpson ile yetişkinlik yıllarında tanıştı ve kardeşlik ilişkisi sürdü. Aile, San Francisco Körfezi’nin güneyinde, kişisel bilgisayar endüstrisinin filizlendiği Mountain View ve Los Altos bölgesinde yaşadı. Lise yıllarında komşusunun aracılığıyla Steve Wozniak ile tanıştı; ikili, elektronik projelerde ilk kez 1971’de birlikte çalıştı.

1972’de Oregon’daki Reed College’a girdi; bir sömestr sonunda okulu bıraktı ancak kampüste kaldı ve hat sanatı derslerini dinleyerek sürdürdü. Bu derslerin Macintosh’un yazı tipleri üzerindeki etkisini sonradan Stanford konuşmasında anlattı. 1974’te Atari’de teknisyen olarak çalışmaya başladı; aynı yıl Hindistan’a giderek manevi öğretmen arayışında bulundu, döndüğünde Zen Budizm’i benimsedi ve Japon Zen hocası Kobun Chino Otogawa ile ilişki kurdu.

Apple’ın Kuruluşu ve İlk Yükseliş

1 Nisan 1976’da Jobs, Wozniak ve üçüncü ortak Ronald Wayne Apple Computer’ı kurdu; Wayne paylarını on iki gün sonra 800 dolara sattı. Wozniak’ın el yapımı ilk bilgisayarı Apple I, hisse başına 666,66 dolara satıldı; Berkeley’deki Byte Shop mağazasının 50 adetlik siparişi şirketin ilk büyük işiydi. Kaynaklara göre Wozniak hesap makinesini, Jobs da minibüsünü satarak girişimin ilk parasını oluşturdu. Üretim, aile evinin garajında yürütüldü; bu garaj, sonradan Silikon Vadisi kuruluş mitolojisinin simgelerinden biri hâline geldi.

Ocak 1977’de Mike Markkula’nın yaklaşık 250 bin dolarlık destek karşılığında yaptığı yatırımla şirket kurumsallaştı. 1977’de çıkan Apple II, hazır disket sürücüsü ve renkli grafiğiyle bireysel kullanıcılara hitap eden ilk büyük satış başarısı oldu; 1979’daki VisiCalc hesap tablosu yazılımı satışları katladı. 12 Aralık 1980’de Apple, Ford’un 1956 yılındaki halka arzından beri en büyük halka arzı gerçekleştirdi; yaklaşık 100 milyon dolar toplandı ve bir gecede yüzlerce çalışan milyoner oldu. 25 yaşındaki Jobs’un serveti döneminde yaklaşık 220 milyon dolar olarak hesaplandı.

Aralık 1979’da Xerox PARC ziyaretinde görülen grafik kullanıcı arayüzü ve fare fikri, Lisa ve Macintosh’un temelini attı. 1983’te çıkan Lisa yüksek fiyatı nedeniyle satamadı; 24 Ocak 1984’te tanıtılan Macintosh, Ridley Scott’ın yönettiği 1984 reklamıyla kültürel bir olay oldu; ancak satışlar sonraki aylarda beklentiyi karşılayamadı.

Ayrılış: NeXT ve Pixar Yılları

1983’te PepsiCo’dan getirilen CEO John Sculley ile Jobs arasında yetki kavgası büyüdü. Yönetim kurulunun Mayıs 1985’te operasyonel yetkilerini elinden almasının ardından Jobs, 17 Eylül 1985’te istifa etti ve kendi parasıyla NeXT’yi kurdu. Şirketin 1988’de çıkan yüksek fiyatlı bilgisayarları ticari olarak satamadı; ancak NeXTSTEP işletim sistemi etkili oldu ve Tim Berners-Lee, CERN’de ilk web tarayıcısını bir NeXT bilgisayarında geliştirdi.

1986’da Jobs, George Lucas’tan Lucasfilm’in bilgisayar grafikleri bölümünü toplamda 10 milyon dolara satın aldı ve şirketi Pixar adıyla yeniden kurdu. John Lasseter’in yönettiği stüdyo, 1995’te Toy Story ile tamamen bilgisayar animasyonlu ilk uzun metrajlı filmi çıkardı; film dünya çapında 370 milyon doları aşan gişe yaptı ve Pixar, yılın en büyük halka arzını gerçekleştirdi. Pixar’ın çoğunluk hissedarı olan Jobs bu dönemde milyarder oldu. 2006’da Disney, Pixar’ı 7,4 milyar dolar hisse karşılığında satın aldı; Jobs Disney’in en büyük bireysel hissedarı ve yönetim kurulu üyesi oldu.

Apple’a Dönüş

Apple, 1990’ların ortasında Windows 95’in baskısıyla ciddi zararlar yazdı; pazar payı düşerken şirketin iflasa yaklaştığı Jobs tarafından sonradan dile getirildi. Aralık 1996’da Apple, NeXT’yi yaklaşık 429 milyon dolara satın aldı ve Jobs danışman olarak geri döndü. Temmuz 1997’de CEO Gil Amelio görevden alındı; Jobs 1997’nin eylülünde geçici CEO olarak şirketin başına geçti.

Ağustos 1997’de Microsoft, Apple’a 150 milyon dolarlık oy hakkı bulunmayan yatırım yaptı; rakip iki şirket patent anlaşması ve Internet Explorer işbirliğine imza attı. Jobs ürün yelpazesini keskin biçimde daralttı, Think Different kampanyasını başlattı ve 1998’de çıkan iMac ile şirketin kârlılığı geri geldi; renkli gövdesiyle tanınan bilgisayarın ilk yılında yaklaşık 800 bin adet sattığı bildirildi. 2000’de geçici sıfatı kaldıran Jobs, dijital merkez stratejisini ilan etti: bilgisayar, müzik çaların, fotoğraf makinesinin ve kameranın merkezindeki cihaz olarak konumlanıyordu. Ekim 2001’de iPod’u, Nisan 2003’te iTunes Store’u tanıttı; doksan dokuz sentlik tekli satış modeli müzik endüstrisinin dijitalleşme biçimini belirledi. 2001’de açılan ilk Apple Store mağazaları, perakende deneyimini ürün tasarımının uzantısı hâline getirdi.

Jobs’un yönetim biçimi, ürün geliştirme süreçlerine doğrudan müdahale eden ve prototipler üzerinde haftalık tasarımları yürüten bir modeldi; yaklaşık yüz kişilik geliştirme ekiplerinin üzerinde çalışan yapısı sonradan anlattığı ilkeler arasında yer aldı. 1997’den itibaren yıllık maaşını 1 dolar olarak belirlemesi ve gelirinin büyük bölümünü sermaye kazançlarından elde etmesi, yöneticilik pratiğine ilişkin sık anılan ayrıntılar arasındadır.

iPhone, iPad ve Son Yıllar

9 Ocak 2007’de Macworld sahnesinde tanıtılan iPhone, geniş dokunmatik ekranı ve uygulama ekosistemiyle cep telefonu pazarını yeniden kurdu. 2008’de açılan App Store, mobil yazılım ekonomisinin temelini attı. 2010’da iPad, tablet bilgisayar pazarını kitlesel hâle getirdi. Apple Ağustos 2011’de kısa süreyle ExxonMobil’i geçerek ABD’nin en değerli şirketi oldu.

iPhone, satışa sunulduktan sonra bildirilen verilere göre 74 günde 1 milyon adede ulaştı; App Store’un 2009’un nisanında 1 milyar indirme eşiğini geçtiği açıklandı. 2010’da iPhone 4’ün anten sorunu kamuoyunda Antennagate adıyla anıldı ve Jobs ücretsiz kılıf dağıtılacağını duyuran basın toplantısı düzenledi. Hayatının son ayında iCloud hizmetini Haziran 2011’deki WWDC etkinliğinde tanıttı ve yeni Apple kampüsünün planlarını Cupertino belediye meclisine sundu; 4 Ekim 2011’de tanıtılan iPhone 4S’in ortaya çıkmasından bir gün sonra öldü.

Jobs’un sağlık durumu 2003’te teşhis edilen pankreas nöroendokrin tümörü sonrasında gündeme geldi; doktorlarının önerdiği ameliyatı bir süre ertelediği sonradan anlatıldı. 2004’te ameliyat edildi, 2009’da karaciğer nakli geçirdi. 17 Ocak 2011’de ikinci uzun izne çıktı ve 24 Ağustos 2011’de CEO’luk görevini Tim Cook’a devretti. 5 Ekim 2011’de Palo Alto’daki evinde öldü; ölümü dünya çapında haber bültenlerinin ilk sayfasına taşındı. Tasarımlarında tasarımcı Jony Ive ile uzun süreli ortaklığı, Apple’ın estetik dilinin belirleyicisi olarak kabul edilir.

Jobs ölümünde yaklaşık 7 milyar dolar servet bıraktı; servetinin büyük bölümü Pixar-Disney birleşmesinden gelen Disney hisseleriydi. Apple’ın piyasa değeri 2018’de 1 trilyon doları, 2020’lerde 3 trilyon dolar eşiğini aştı. 1991’de evlendiği Laurene Powell’dan üç çocuğu olan Jobs’un 2005’teki Stanford mezuniyet konuşması, Stay hungry, stay foolish cümlesiyle kültürel bir referans hâline geldi.

Ölümünden kısa süre sonra Walter Isaacson’ın Jobs’un iş birliğiyle kaleme aldığı biyografi Ekim 2011’de yayımlandı; kitap dünya çapında çok satanlar listelerine girdi. Apple’ın Cupertino’daki yeni yerleşkesi Apple Park 2017’de açıldı ve yerleşkenin ana toplantı salonu Steve Jobs Theater adını aldı. Jobs, patent kayıtlarında adı geçen 300’den fazla buluşun mucitleri arasında gösterilir; endüstri tarihinde tek bir şirketin farklı alanlarını biçimlendiren tasarımcı ve yönetici olarak tanımlanır.