Mark Zuckerberg Kimdir? Yurt Odasından Meta İmparatorluğuna

Mark Zuckerberg, 14 Mayıs 1984’te ABD’nin New York eyaletinin White Plains kentinde doğan programcı ve iş insanıdır. 2004’te Harvard Üniversitesi’nde öğrenciyken kurduğu Facebook’u, Instagram, WhatsApp ve Messenger platformlarını da kapsayan dünyanın en büyük sosyal medya şirketlerinden birine dönüştürdü. 2021’de şirket adını Meta olarak değiştirdi ve Zuckerberg’in yönetiminde metaverse ile yapay zekâ alanlarına ağırlık verdi.

Zuckerberg’in hikayesi, sosyal ağların internetin merkezi ürünü hâline geldiği dönemi temsil eder. Bu makalede çocukluğundan Facebook’un kuruluşuna, büyük satın almalarından krizlere uzanan yol olgularla anlatılmaktadır.

Çocukluk ve Eğitim Yılları

Diş hekimi Edward Zuckerberg ve psikiyatrist Karen Zuckerberg’in çocuğu olarak Dobbs Ferry’de, üç kız kardeşiyle birlikte büyüdü. Babasından Atari bilgisayarında programlama temellerini öğrendi; ardından özel bir öğretmenden haftalık dersler aldı. Ortaokul yıllarında ailenin diş kliniği ile ev arasındaki iletişimi sağlayan ZuckNet adlı basit mesajlaşma programını yazdığı bildirilir. Liseyi önce Ardsley High School’da, ardından New Hampshire’daki Phillips Exeter Academy’de okudu; eskrim takımının kaptanlığını yaptı.

Lise sonunda sınıf arkadaşı Adam D’Angelo ile Synapse adlı müzik öneri programını geliştirdi; Microsoft ve AOL’den teklif aldığı bildirilir. 2002’de Harvard’a girdi; psikoloji ve bilgisayar bilimi alanlarında okudu. 2003’te ders seçimini arkadaşların seçimlerine göre yapan CourseMatch uygulamasını yazdı; Ekim 2003’te öğrenci fotoğraflarını kullanarak kurduğu Facemash adlı karşılaştırma sitesi günler içinde kapatıldı ve disiplin soruşturmasına yol açtı.

Facebook’un Kuruluşu

TheFacebook.com, 4 Şubat 2004’te Kirkland House yurdundaki odadan açıldı. Site adı, Amerikan üniversitelerinde öğrenci rehberlerine verilen Facebook adından geliyordu. Kurucu ortaklar arasında Zuckerberg’in yanı sıra Dustin Moskovitz, Eduardo Saverin, Andrew McCollum ve Chris Hughes vardı. Saverin, şirketin ilk dönemindeki giderleri karşıladı. Site ilk yirmi dört saatte kaynaklarda 1.200 ila 1.500 arası Harvard öğrencisi kaydetti; bir ay içinde Harvard lisans öğrencilerinin yarısından fazlası üye olmuştu. Haftalar içinde Columbia, Stanford ve Yale’e açıldı. Haziran 2004’te ekip Palo Alto’ya taşındı; Zuckerberg o yaz Harvard’dan ayrıldı ve şirkete odaklandı. Napster kurucusu Sean Parker şirketin ilk başkanlarından biri oldu.

Eylül 2004’te PayPal kurucu ortağı Peter Thiel, 500 bin dolarlık ilk yatırımı yaptı. Nisan 2005’te Accel Partners 12,7 milyon dolarlık A turunu yönetti. Şirket 2005’te Facebook adını aldı ve yükseköğretim dışına açılmaya başladı; 2008’de İspanyolca, Fransızca ve Almanca sürümlerle uluslararası genişleme hızlandı. 26 Eylül 2006’da herkese açıldı. 2006’da Yahoo’nun 1 milyar dolarlık satın alma teklifi reddedildi. Ekim 2007’de Microsoft, yüzde 1,6 pay karşılığında 240 milyon dolar yatırım yaparak şirketi 15 milyar dolar değerledi.

Harvard kütlesi Winklevoss ikizleri ve Divya Narendra’nın fikir çalma davası Şubat 2008’de 65 milyon dolarla sonuçlandı; kurucu ortak Eduardo Saverin ile hisse ve isim anlaşmazlığı da mahkeme dışında çözüldü. 2010’da Zuckerberg Time dergisinin Yılın Kişisi seçildi ve şirketi anlatan The Social Network filmi vizyona girdi. Şirketin erken dönem sloganı olan hızlı davran, şeyleri kır ifadesi, büyüme önceliğini özetliyordu; 2014’te istikrarlı altyapıyla hızlı davran biçiminde değiştirildi. 2007’de açılan Facebook Platform, üçüncü taraf geliştiricilere sosyal ağ içinde uygulama yazma imkânı vererek ekosistemi büyüttü; 2009’da tanıtılan Beğen düğmesi, internetin en yaygın etkileşim simgelerinden biri oldu; Zuckerberg’in yıllık F8 geliştirici konferansındaki sunumları da şirketin ürün takviminin izlenen etkinlikleri arasına girdi.

Halka Arz ve Büyük Satın Almalar

Facebook, Ekim 2011’in hemen ardından 1 milyar aktif kullanıcıyı aşan ilk sosyal ağlardan biri oldu. 9 Nisan 2012’de Zuckerberg, Instagram’ı yaklaşık 1 milyar dolar nakit ve hisse karşılığında satın aldı; şirketin en büyük satın almalarından ilki bu anlaşma oldu. Satın alma anında Instagram’ın 13 çalışanı vardı. 18 Mayıs 2012’de Facebook, hisse başına 38 dolardan halka arz edildi; 16 milyar dolar toplayan ve şirket değerini 104 milyar dolara çıkaran bu halka arz, o tarihe kadar bir internet şirketinin en büyüğüydü. Borsa günü teknik aksaklıklar yaşandı ve hisseler aylar içinde yarı değerini kaybedetti; mobil reklamcılığa geçiş 2013’te kaybı tersine çevirdi.

Halka arzın ertesi günü, 19 Mayıs 2012’de Priscilla Chan ile evlendi. Şubat 2014’te WhatsApp yaklaşık 19 milyar dolar değerindeki hisse ve nakit paketiyle satın alındı; bu rakam o dönemde girişim sermayeli bir şirkete yapılan en büyük ödeme olarak kayıtlara geçti. Aynı yıl Oculus VR yaklaşık 2 milyar dolara alındı. Facebook Haziran 2017’de 2 milyar kullanıcıyı geçti. Mobil dönüşümü bu dönemin kritik sınavıydı; şirketin web tabanlı uygulaması performans sorunları yaşarken, 2012’de native mobil uygulamaya geçilmesi reklam gelirlerini toparladı. 2020 seçim sürecinde içerik kararları geniş tartışma yarattı; Facebook’un kurduğu Bağımsız Denetim Kurulu, 2021’de Trump’ın hesabına uygulanan yasağı gözden geçirerek süresiz yasağın yerini sınırlı yasak alacak biçimde karara bağladı. 2023’ten itibaren Ray-Ban Meta akıllı gözlükleri, donanım tarafındaki en görünür ürün girişimlerinden biri hâline geldi.

Krizler ve Meta’ya Dönüşüm

Mart 2018’de ortaya çıkan Cambridge Analytica skandalında milyonlarca kullanıcının verisinin siyasi hedefleme amacıyla kullanıldığı açıklandı; Zuckerberg Nisan 2018’de ABD Kongresi’nde iki gün boyunca ifade verdi. Temmuz 2019’da FTC ile yapılan 5 milyar dolarlık uzlaşma, o tarihe kadar gizlilik alanında kesilen en büyük cezaydı. Aynı yıl açıklanan Libra dijital para projesi düzenleyici baskıyla yeniden yapılandırıldı; Diem adını alan proje 2022’de satıldı. Zuckerberg, Ekim 2019’da Georgetown Üniversitesi’nde ifade özgürlüğü üzerine konuşma yaptı. 2013’te kurulan ve gelişmekte olan ülkelere ücretsiz internet sunmayı hedefleyen internet.org girişimi, Hindistan’da ağ tarafsızlığı tartışmaları sonrasında 2016’da yasaklandı; proje, Free Basics adıyla başka pazarlarda sürdü. Avrupa Birliği’nin Dijital Hizmetler Yasası kapsamındaki yükümlülükler 2023’ten itibaren Meta için de geçerli oldu; yapay zekâ modellerinin eğitim verilerine ilişkin telif davaları da aynı dönemden itibaren şirketin hukuk gündeminde yer aldı.

Şirket, 28 Ekim 2021’de Meta adını aldı ve metaverse yatırımlarına ağırlık verdi; Reality Labs birimi yıllar içinde toplamda on milyarlarca dolarlık operasyonel zarar bildirdi. Kasım 2022’de 11 bin, 2023’te 10 bin çalışanın işten çıkarıldığı yeniden boyutlandırma dönemi, Zuckerberg’in verimlilik yılı olarak adlandırdığı süreçte geldi. 2023’ten itibaren Llama ailesi açık ağırlıklı dil modelleri yayımlandı; Temmuz 2023’te açılan Threads uygulaması beş günde 100 milyon kullanıcıya ulaştı. 2025’te şirketin yapay zekâ çalışmalarını topladığı Meta Superintelligence Labs kurulduğu ve Scale AI’ya yüzde 49 pay karşılığında yaklaşık 14,3 milyar dolar yatırım yapıldığı bildirildi.

Serveti ve Etkisi

Zuckerberg’in serveti Meta hisselerine bağlıdır; Forbes ve Bloomberg listelerine göre 2024-2025 döneminde serveti 200 milyar dolar eşiğini aşmış ve dünya sıralamasında ilk üç içinde yer almıştır. 2013’ten bu yana yıllık maaş olarak 1 dolar aldığı bildirilir; gelirini hisse değer artışından sağlar. Hawaii’nin Kauai adasındaki geniş arazi alımları da basında geniş yer buldu. 2015’te Priscilla Chan ile birlikte kurdukları Chan Zuckerberg Initiative çerçevesinde, ömürleri boyunca Meta paylarının yüzde 99’unun kamuya yararlı amaçlara bağışlanacağını taahhüt ettiler; girişim bilhassa hastalık araştırmaları ve eğitim alanında çalışmaktadır.

Etkisi, teknolojinin ötesinde siyasi ve toplumsal alanlara uzanır. İçerik denetimi kararları, seçim dönemlerindeki uygulamaları, gençlerin akıl sağlığı üzerindeki etkisi tartışmaları ve ABD’nin Meta’yı telif dışı rekabet ihlalleri nedeniyle Instagram ile WhatsApp’ın satın alma kararını iptal etmeyi talep ettiği dava, şirket yönetiminin karşılaştığı başlıca eleştiri alanlarıdır. 2023’te başlatılan çocuk güvenliği davalarında Meta’nın tamamı hedef şirketler arasında gösterildi. Zuckerberg, sınıf B hisseleri aracılığıyla şirketin oy hakkının büyük bölümünü elinde tutmaya devam etmektedir. Üç çocuk babası olan Zuckerberg, kafein alımını ve hayvan kesimiyle beslenme biçimini deneyimlediği dönemleriyle de medyada yer bulmuş, son yıllarda dövüş sporlarına yönelmesi geniş biçimde haber yapılmıştır.