Jack Ma Kimdir? Alibaba’yı Kuran Eski İngilizce Öğretmeninin Hikayesi

Jack Ma, asıl adıyla Ma Yun, 10 Eylül 1964’te Çin’in Hangzhou kentinde doğan girişimci ve iş insanıdır. İngilizce öğretmenliği yaparken 1995’te internetle tanışan Ma, 1999’da Hangzhou’daki dairesinde 18 kurucu ortağıyla Alibaba’yı kurdu; şirket Taobao ve Alipay ile Çin e-ticaretini kurumsallaştırdı ve 19 Eylül 2014’te New York Borsası’nda 25 milyar dolar toplayarak dönemin en büyük halka arzını gerçekleştirdi. 2020’de Ant Group’un iptal edilen halka arzı ve ardından gelen düzenlemeler, Ma’nın kamusal hayatını geri çekti.

Ma’nın hikayesi, Çin’in 1990’lardaki dijitalleşmesinin ana kaynağı olarak okunur: bir öğretmenin kurduğu borsada satış platformu, on yıl içinde dünyanın en büyük perakende operasyonlarından birine dönüştü. Bu makalede Hangzhou’dan rekor halka arza, oradan krize uzanan yol anlatılmaktadır.

Çocukluk ve Eğitim Yılları

Ma’nın ailesi geleneksel Çin anlatım sanatlarıyla uğraşan mütevazı bir aileydi; küçük yaşta matematikte zorlandı, İngilizce ise dışarıdan öğrendi. 1979’dan itibaren yaklaşık dokuz yıl, Hangzhou’da turistlere ücretsiz rehberlik ederek dil pratiği yaptı; bu dönemde Avustralyalı bir aileyle yazışma arkadaşlığı kurdu ve ailenin davetiyle 1985’te Avustralya’ya gitti. Bu yolculuk, Çin dışı dünyayı gördüğü ilk deneyim olarak anlatılarında özel yer tutar; Ma, düşünce biçiminin bu dönemde değiştiğini söylemiştir.

Üniversite sınavına üç kez girdi; ilk iki denemesinde matematikte düşük puanlar aldı ve 1984’teki üçüncü denemede Hangzhou Normal Üniversitesi’nin İngilizce bölümüne girdi. 1988’de mezun olan Ma, Hangzhou’daki bir mühendislik enstitüsünde İngilizce öğretmenliği yapmaya başladı. Öğrencilikten edindiği ‘Jack’ takma adı, uluslararası basında asıl adının yerine geçti.

Ma’nın dil öğrenme hikayesi, anlatılarının merkezinde durur: otel önünde turistlere ücretsiz rehberlik ederek İngilizce çalışması, bir öğrencinin tek başına kurduğu eğitim sistemi olarak anılır. Öğretmenlik yıllarında Ma bir çeviri ajansı kurarak ticari deneyim kazandı; ajansın işleri onu yabancı ticaret delegasyonlarıyla tanıştırdı ve 1995’teki ABD yolculuğunun gerekçesi oldu. Ma’nın öğretmenlik dönemi, sonraki iş yaşamının beceri havuzunu da kurdu; Hangzhou’daki öğrencileri, kurucu kadroya katılan ilk isimler arasında yer aldı.

Öğretmenlikten İnternete

1995’te bir çevirmenlik göreviyle gittiği ABD’de interneti ilk kez gördü; Çin’i arattığında sonuç bulamaması, ona internette Çinli işletmelerin bilgi eksikliğini dolduran bir hizmet fikri verdi. Aynı yıl bir arkadaşıyla Çin’in ilk internet şirketlerinden biri kabul edilen China Pages’i kurdu; girişim bir devlet kurumuyla ortaklık sonrası Ma’nın kontrolünden çıktı. 1997-1999 arasında Dış Ticaret Bakanlığı’na bağlı bir projede bilgi teknolojisi ekibinde çalıştı ve Pekin’de devlet kurumlarının web sitelerini yaptı.

Bu deneyim ona iki şey kazandırdı: internetin Çin’deki pazar boşluğunun haritası ve devlet kurumlarının çalışma biçimi hakkında doğrudan gözlem. Ma 1999’da Hangzhou’ya döndü ve kendi şirketini kurmaya karar verdi.

Alibaba’nın Kuruluşu

Şubat 1999’da Ma, Lakeside Gardens adlı siteindeki dairesinde 18 kurucu ortağıyla Alibaba’yı kurdu; grup, her biri maaşsız çalışarak toplamda 500 bin yuan (yaklaşık 60 bin dolar) sermaye koydu. ‘Alibaba’ adı, Bin Bir Gece Masalları’ndaki açıl susam açıl hikayesinden seçildi; Ma, küresel olarak kolayca telaffuz edilen ve hazineyi açan çağrışım yapan bir isim arıyordu. Site Haziran 1999’da açıldı ve Çinli küçük işletmeleri yabancı alıcılarla bulan toptan satış pazarı olarak konumlandı; erken kullanıcı kitlesi, Çin’in ihracat odaklı küçük üreticilerinden geldi. Ekim 1999’da Goldman Sachs öncülüğünde 5 milyon dolarlık yatırım alındı; Ocak 2000’de Masayoshi Son yönetimindeki SoftBank 20 milyon dolar yatırıp yaklaşık yüzde otuz hisse aldı.

18 kişilik ekip, Çin internet sektörünün en çok anılan kurucu kadrolarından biri oldu; grubun çoğu Ma’nın öğrencileri ve çalışma arkadaşlarıydı. Ekip, şirketi bir gün dünyaya açma hedefini Hangzhou’daki küçük bir dairede tartışan görüntülerle tarih yazımına geçti; kuruculardan bazıları, sonraki yıllarda Alibaba’nın üst yönetiminde ana roller üstlendi.

SoftBank anlaşmasının hikayesi, Çin girişimcilik tarihinin en çok anlatılan bölümüdür: Son, Ma ile ilk görüşmesinde 40 milyon dolar yatırım teklif etti; Ma, hisse seyrelmesini sınırlamak için 20 milyon doları kabul etti. Anlaşma, Ma’nın kontrol kaygısını ve Son’un erken görüş yeteneğini aynı sahnede gösteren bir örnek olarak anılır. SoftBank, sonraki yıllarda Alibaba’nın en büyük dış hissedarı olarak kaldı.

2003’te, SARS salgını nedeniyle evlerinde karantinada çalışan bir ekip, kişisel satıcıları hedefleyen Taobao’yu kurdu. Taobao, eBay’in Çin operasyonuna karşı ücret almayan modeliyle büyüdü ve 2006’ya gelindiğinde pazar liderliğini kazandı; eBay bu dönemde Çin pazarından çekildi. 2004’te yayımlanan Alipay, alıcı-satıcı güven sorununu emanet mekanizmasıyla çözdü ve Çin’in en büyük ödeme altyapısına dönüştü. Taobao’nun başarısı, ücretsiz pazar yeri ile ödeme güveni kombinasyonunun Çin pazarındaki kilit rolünü gösterdi; model, sonraki yıllarda Güneydoğu Asya’daki e-ticaret girişimlerinin şablonu oldu. Alipay’in 2011’de Ma’nın kontrolündeki bir yapıya taşınması, Yahoo ve SoftBank’ın onayının eksikliği nedeniyle uluslararası yatırımcı cephesinde uzun tartışma açtı; olay, Çin’de kurumsal yönetim tartışmalarının klasik örneklerinden biri olarak anılır.

Yahoo Anlaşması ve Zirve

Ağustos 2005’te Yahoo, Alibaba’nın yüzde kırk hissesi için 1 milyar dolar ödedi ve Yahoo China’yı gruba kattı; anlaşma, Ma’nın Alibaba’yı tek bir platformdan bir gruba dönüştürme stratejisinin finansmanı oldu. Kasım 2007’de Alibaba.com bölümü Hong Kong’da halka açıldı ve yaklaşık 1,5 milyar dolar topladı; ana grup bu bölümü 2012’de geri alarak tam grup borsası için alan açtı. 11 Kasım Singles’ Day kampanyası 2009’da başladı ve yıllar içinde dünyanın en büyük tek günlük alışveriş etkinliği haline geldi; 2019’da kampanyanın işlem hacminin tek günde 38 milyar dolara ulaştığı bildirildi.

19 Eylül 2014’te ana grup New York Borsası’nda halka açıldı; hisseler 68 dolardan satıldı ve şirket 25 milyar dolar toplayarak dönemin en büyük halka arzını gerçekleştirdi. Ma, halka arz gününde dünyanın en tanınan Çinli iş insanı olarak basınla tanıştı. Bu dönemde Alibaba, küresel iklim ve eğitim girişimlerine sponsorluğuyla da görünürlük kazandı; Ma’nın konuşmaları, Çin teknoloji basınında yıllarca alıntılandı ve kuruluş hikayesi, Çin’de öğrencilere anlatılan girişimcilik derslerinin başlıca örneği haline geldi. Ma bu dönemde Alibaba’nın işlem hacminin dünyanın en büyük perakendecilerinin yıllık satışlarına yaklaştığını vurguladı; şirketin mağaza tutmaması nedeniyle bu rakamın perakende geliriyle kıyaslanamayacağı yönünde eleştiriler de yükseldi.

Ant Krizi ve Bugünü

Ma, CEO’luk görevini 2013’te, yönetim kurulu başkanlığını ise 10 Eylül 2019’da Daniel Zhang’a devretti; ayrılışını eğitim alanına dönmekle açıkladı. Alipay’in devamı olan Ant Group, Kasım 2020’de Shanghai ve Hong Kong borsalarında 34,5 milyar dolar toplayacak dönemde rekor halka arza hazırlanıyordu. 24 Ekim 2020’de Ma, Şanghay’daki bir finans zirvesinde düzenleyicileri eleştiren bir konuşma yaptı; iki gün sonra halka arz iptal edildi. Ardından gelen düzenlemeler Ant’ın yeniden yapılandırılmasını zorunlu kıldı ve Ma, Ocak 2023’te Ant’taki kontrolünü bıraktı. Bu süreçte aylarca kamusal görünmediği basında geniş yer buldu.

Sonraki yıllarda Ma düşük profilli bir görüntü izledi: 2021’in başlarında Tayland ve İspanya’da görülmesi, görünmezliğin sona erdiği haberleri olarak basına yansıdı; tarım teknolojisi ve gıda güvenliği girişimlerine odaklandığı duyuruldu. Alibaba ise Mart 2023’te altı ana iş birimine bölünerek yeniden yapılandırıldı. Ant Group’un 2023’te tamamlanan yeniden yapılandırılmasının ardından şirketin değerlemesinin iptal edilen halka arz öncesi düzeyin çok altına gerilediği bildirildi. Forbes’in listelerinde serveti on milyarlarca dolar düzeyinde gösterilmektedir; 2020’de Çin’in en zengin kişisiyken kaybettiği sıralama, devlet düzenlemelerinin teknoloji devlerini nasıl etkilediğinin simgesi olarak anılır. Jack Ma Vakfı, kırsal öğretmenlere verilen ödüller ve eğitim programlarıyla faaliyet gösterir; Ma, öğretmenliği hayatının en sevdiği meslek olarak tanımlamış ve vakfın adını bu geçmişle ilişkilendirmiştir. Alibaba’nın kuruluşundan Ant krizine uzanan hikaye, Çin’deki özel girişimcilik ile devlet düzeni arasındaki dengenin en çok anılan örneği olarak kabul edilir.