Algoritmik Kovulmalara ve Biyometrik Takibe Son: Kaliforniya Valisi Newsom’dan İşçileri Koruyan 11 AI Yasası

Kaliforniya Valisi Gavin Newsom, işçileri kontrolsüz yapay zeka sistemlerinin, algoritmik işten çıkarmaların ve işyeri gözetim teknolojilerinin risklerinden koruyan 11 maddelik tarihi yasa paketini imzaladı. Yasama döneminin son gününde yürürlüğe giren bu kapsamlı düzenleme paketi, Silikon Vadisi’nin kalbinde çalışan hakları ile yapay zeka inovasyonu arasında yeni bir yasal denge kuruyor.

Vali Newsom, imza töreninde yaptığı açıklamada “Kaliforniya, teknolojik dönüşümün merkezine her zaman insanı koymak zorundadır. Yapay zekanın sunduğu fırsatları kucaklarken, bu sistemlerin işçilerimizin onurunu, geçim kaynaklarını ve temel mahremiyet haklarını çiğnemesine asla seyirci kalamayız” ifadelerini kullandı.

Algoritmik Kovulmalara İnsan Onayı Şartı (SB 947)

Yasa paketinin en çok ses getiren maddesi, SB 947 numaralı yasa oldu. Özellikle lojistik depolarında, kargo dağıtım ağlarında ve uzaktan çalışan çağrı merkezi personeli arasında yaygınlaşan “algoritmik yönetim sistemleri”, çalışanların klavye vuruşlarını veya paketleme hızlarını ölçerek otomatik uyarı ve fesih kararları verebiliyordu.

Yeni yasa ile birlikte:

• İşverenlerin disiplin cezası veya işten çıkarma kararlarını yalnızca otomatik sistemlerin ve yapay zeka algoritmalarının değerlendirmelerine dayandırması kesin olarak yasaklandı.
• Herhangi bir fesih işleminde, algoritmik verileri tarafsız biçimde doğrulayacak ve gerekçelendirecek bir insan yöneticinin teyidi ve yazılı tutanağı zorunlu kılındı.
• Çalışanlar, aleyhlerine kullanılan algoritmik performans ölçüm verilerine şeffaf biçimde erişme ve bu verilere itiraz etme hakkı kazandı.

Yapay Zeka Kaynaklı İşten Çıkarmalarda Zorunlu Bildirim (SB 951)

Paketin bir diğer can alıcı düzenlemesi olan SB 951, şirketlerin insan çalışanları işten çıkarıp yerlerine yapay zeka ajanları koyduğu senaryoları mercek altına alıyor.

Yasa, toplu işten çıkarmalarda (mass layoffs) veya işyeri taşınmalarında, eğer bu kararın gerekçesi yapay zeka veya otomatik yazılımların iş gücünü devralması ise; işverenin çalışanlara ve yerel istihdam bürolarına önceden gerekçeli yazılı bildirimde bulunmasını şart koşuyor. Bu düzenleme, çalışanların ani iş kayıpları karşısında yeni beceriler kazanması ve tazminat süreçlerinin şeffaf yönetilmesi için kritik bir yasal kalkan oluşturuyor.

İşyerinde Nöral ve Biyometrik Gözetime Yasak (AB 1883 & AB 1331)

Çalışan mahremiyeti alanında dünya çapında emsal teşkil edecek iki yeni yasa da pakette yer aldı:

1. Nöral Veri ve Duygu Analizi Yasağı (AB 1883): İşverenlerin çalışanların beyin dalgalarını (nöral veri) toplayan başlıklar kullanması veya yüz tanıma kameraları üzerinden çalışanların anlık duygusal durumlarını (stres, öfke, yorgunluk) yapay zeka ile analiz ederek performans değerlendirmesi yapması yasaklandı.
2. Tuvalet ve Dinlenme Alanı Gözetimi (AB 1331): İşyerlerindeki tuvaletler ve özel dinlenme odalarında çalışanların hareketlerini izleyen her türlü sensör ve yapay zeka takip teknolojisi tamamen yasa dışı ilan edildi.

Ayrıca eğlence ve reklam sektörünü ilgilendiren SB 1050 yasası ile, video veya sesli reklamlarda yapay zeka ile üretilmiş sentetik dijital oyuncular (synthetic performers) kullanıldığında, izleyicilere açık ve net bir ifşa metni sunulması mecburiyeti getirildi.

Sendikaların Zaferi ve Veto Edilen İstisnalar

Hollywood grevlerinden bu yana yapay zekanın iş gücü üzerindeki yıkıcı etkilerine karşı mücadele eden SAG-AFTRA, Yazarlar Birliği ve Lojistik İşçileri Sendikası (Teamsters), imzalanan bu 11 yasayı tarihi bir kazanım olarak kutladı.

Bununla birlikte Vali Newsom, her sendika talebine onay vermedi. Örneğin klinik ortamlarda hemşirelerin yapay zeka odaklı teşhis ve tedavi sistemlerini reddetmesine yasal dokunulmazlık tanıyan AB 2575 yasa tasarısını, sağlık sisteminde aksamalara yol açabileceği endişesiyle veto etti.

Sonuç: Küresel İstihdam Piyasası İçin Kaliforniya Modeli

Kaliforniya’nın yürürlüğe koyduğu bu 11 yasa, yapay zekanın sadece bir verimlilik aracı değil, aynı zamanda çalışma hayatının kurallarını baştan yazan bir güç olduğunu ortaya koyuyor. Silikon Vadisi’nin merkezinde işçilere tanınan bu yasal haklar, Avrupa Birliği Yapay Zeka Yasası’nın (EU AI Act) ardından ABD iç pazarında algoritmik patronluğa karşı atılmış en somut ve kapsamlı adım olarak tarihe geçiyor.