Amazon Yapay Zekâ Eğitimi İçin Nadir Kitapları Parçalıyor: VGT3 Tesisi ve Model Çöküşü Paniği

E-ticaret ve bulut bilişim devi Amazon’un, yeni nesil yapay zekâ modellerini eğitmek amacıyla piyasadaki nadir, antika ve baskısı tükenmiş fiziksel kitapları toplu olarak satın aldığı ve bu eserlerin ciltlerini keserek yüksek hızlı tarayıcılarda parçaladığı ortaya çıktı. Bağımsız araştırmacı gazetecilik kuruluşu 404 Media tarafından yürütülen kapsamlı soruşturma; yapay zekâ endüstrisinde yaşanan “saf insan verisi kıtlığı” ve “model çöküşü (model collapse)” korkusunun ulaştığı şok edici boyutları gözler önüne serdi.

Soruşturma kapsamında sahaflardan ve antika kitap satıcılarından şüpheli şekilde toplu sipariş edilen nadir kitap kolilerine yerleştirilen AirTag takip cihazları, eserlerin Las Vegas’ta bulunan ve VGT3 kod adıyla bilinen gizli bir Amazon tesisine ulaştığını belgeledi. Tesis çalışanları ve elde edilen belgeler; nadir kitapların ciltlerinin giyotin makineleriyle kesildiğini, sayfalarının saniyeler içinde taranarak dijital veri setlerine dönüştürüldüğünü ve fiziksel nüshaların tamamen imha edildiğini doğruladı.

---

Neden İnternet Değil de Nadir Kitaplar? “Model Çöküşü” Tehdidi

Yapay zekâ şirketlerinin internet üzerindeki web sitelerini taramayı bırakıp fiziksel kitaplara yönelmesinin arkasında çok kritik bir teknik mecburiyet yatıyor: Model Çöküşü (Model Collapse).

2022 yılından sonra internete yüklenen içeriklerin büyük bir kısmı ChatGPT ve diğer yapay zekâ modelleri tarafından üretilen sentetik metinlerden oluşuyor. Bir dil modelini sentetik yapay zekâ çıktılarıyla beslemek; modelin zamanla mantık hataları yapmasına, kelime dağarcığının daralmasına ve bilişsel yeteneklerinin gerilemesine yol açıyor.

Fiziksel Kitapların Değerini Artıran Faktörler:

1. %100 İnsan Zekâsı Ürünü: 2022 öncesinde basılmış eserler, hiçbir yapay zekâ bulaşması içermeyen saf dilsel ve kavramsal zenginliğe sahiptir.
2. Derin ve Yapılandırılmış Mantık: Sosyal medya ve web içeriklerine kıyasla kitaplar; çok adımlı akıl yürütme, derin felsefi sorgulama ve kusursuz dilbilgisi sunar.
3. Nadir ve Özgün Bilgi: Baskısı tükenmiş ve henüz internete aktarılmamış eserler, modele rakiplerinde olmayan özel bir bilgi üstünlüğü kazandırır.

---

Endüstriyel İmha: “Yıkıcı Tarama” (Destructive Scanning) Nedir?

Kitap tarama işlemlerinde antika ve narin eserler normal şartlarda sayfa çevirici robotlar veya cam plakalı korumalı tarayıcılarla tek tek dijitalleştirilir. Ancak bu yöntem bir kitabın taranması için saatler gerektirir.

Amazon’un VGT3 tesisinde uygulanan yıkıcı tarama (destructive scanning) yönteminde ise:

• Kitabın sırtı ve dikişleri endüstriyel giyotinlerle kesilir.
• Bağımsız yapraklar haline gelen sayfalar, dakikada yüzlerce sayfa okuyabilen yüksek hızlı otomatik beslemeli tarayıcılara sokulur.
• Tarama tamamlandıktan sonra fiziksel kitap çöpe veya geri dönüşüme gönderilir.

Kültürel miras uzmanları ve kütüphaneciler, dünyada yalnızca birkaç kopyası kalmış olabilecek kültürel değerlerin ticari yapay zekâ hırsı uğruna kalıcı olarak yok edilmesini büyük bir etik skandal olarak değerlendiriyor.

---

Hukuki Emsal: Anthropic’in “Project Panama” Davası

Amazon bu yöntemi uygulayan ilk teknoloji şirketi değil. Daha önce Anthropic de Project Panama kapsamında milyonlarca kitabı satın alıp benzer şekilde parçalayarak Claude modellerini eğitmiş ve yayıncıların açtığı telif davalarıyla karşı karşıya kalmıştı.

Ancak ABD federal mahkemelerinde görülen bazı davalarda yargıçlar; yasal olarak satın alınan fiziksel bir kitabın taranarak model eğitiminde kullanılmasının “Adil Kullanım” (Fair Use) doktrini kapsamında değerlendirilebileceğine hükmetmişti. Amazon da bu yasal boşluktan yararlanarak piyasadan topladığı eserleri ticari mülkiyeti altında işleme stratejisini sürdürüyor.

Şirket / Proje	Tarama Yöntemi	Hedef Model Ailesi	Hukuki Durum
Amazon (VGT3)	Yıkıcı Tarama (Cilt Kesme)	Titan / Olympus / Bedrock	Devam Eden İncelemeler
Anthropic (Panama)	Yıkıcı Tarama	Claude Serisi	Fair Use Savunması / Dava Süreci
Google Books	Tahribatsız Sayfa Çevirme	Gemini / Search	Uzlaşma ve Kütüphane Ortaklığı

---

Sahaflar ve Yazarlar Dünyasından Sert Tepki

404 Media raporunun ardından bağımsız sahaf birlikleri ve yazarlar meslek örgütleri Amazon’a tepki gösterdi. Kitap satıcıları, toptan alımların kültürel arşivleri tüketmesinden endişe duyduklarını ve şüpheli kurumsal alıcılara karşı kimlik doğrulama mekanizmaları geliştireceklerini açıkladı.

Amazon ise yaptığı kısa açıklamada; ürün ve hizmetlerini geliştirmek amacıyla ticari kanallardan yasal olarak kitap satın aldıklarını doğrulamakla birlikte, tarama tesislerinin operasyonel ayrıntıları hakkında yorum yapmaktan kaçındı.

---

Kısa Özet

• Gizli Operasyon Açığa Çıktı: Amazon’un Las Vegas’taki VGT3 tesisinde nadir ve antika kitapları toplayıp ciltlerini keserek yapay zekâ için taradığı belirlendi.
• Takip Cihazıyla Kanıtlandı: 404 Media, şüpheli kitap siparişlerine yerleştirdiği AirTag cihazlarıyla süreci adım adım belgeledi.
• Model Çöküşü Kaçışı: İnternetteki yapay zekâ kopyası metinlerden kaçınmak ve modellerin zihinsel bozulmasını önlemek için 2022 öncesi fiziksel kitaplar hedefleniyor.
• Kültürel Miras Endişesi: Baskısı tükenmiş eserlerin yok edilmesi kütüphaneciler ve sahaf dünyasında büyük tepki yarattı.

---

Sonuç

Amazon’un nadir kitapları parçalayarak tarama operasyonu, yapay zekâ çağının en büyük çelişkilerinden birini ortaya çıkardı: Geleceğin en gelişmiş süper zekâsını inşa etmek için insanlığın geçmişteki fiziksel kültürel mirası yok ediliyor. Kaliteli eğitim verisi bulma savaşı kızıştıkça, kütüphanelerin ve basılı eserlerin korunması teknolojinin en yakıcı sınavı olmaya devam edecek.